Merdiven Basamak Ölçüleri ve İmar Yönetmeliği Hükümleri
1. Yasal Dayanak – Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği Madde 36
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği’nin 36. maddesi, merdiven ölçülerine ilişkin temel şartları tanımlar:
“Konutlarda ana merdiven kol genişliği 1,20 metreden, merdiven basamak yüksekliği 0,175 metreden fazla, genişliği ise 0,26 metreden az olamaz. Kullanılabilir basamak genişliği, genişliği 1,20 m’den az olan konutlarda 0,24 m’ye kadar indirilebilir.”
Bu madde, konut, işyeri ve toplu kullanım alanlarında merdiven ölçülerini belirleyen en temel hükümdür. Ayrıca yangın, erişilebilirlik ve güvenlik yönetmelikleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
2. Temel Ölçüler Tablosu
| Uygulama Alanı | Basamak Yüksekliği (max) | Basamak Genişliği (min) | Kol Genişliği (min) | Sahanlık Derinliği (min) |
|---|---|---|---|---|
| Konut Merdiveni | 17,5 cm | 26 cm | 120 cm | 120 cm |
| Bağımsız Daire İçi | 19 cm | 24 cm | 100 cm | 100 cm |
| Ticari Yapı / Kamu Binası | 16 cm | 28 cm | 150 cm | 150 cm |
| Yangın Kaçış Merdiveni (BYKHY) | 17,5 cm | 25 cm | 120 cm | 120 cm |
| Engelli Erişim Merdiveni (TS 9111) | 15 cm | 30 cm | 150 cm | 150 cm |
3. Merdiven Eğim Oranı Hesabı
Yürüyüş konforu ve ergonomi açısından ideal eğim oranı şu formülle hesaplanır:
2h + g = 63 cm
(h = yükseklik, g = genişlik)
- İdeal oran: 30°–35°
- Konforlu yürüyüş: 2h + g = 60–64 cm
- Çok dik merdivenlerde düşme riski artar; 37° üzeri eğim tavsiye edilmez.
4. Sahanlık ve Dönüş Ölçüleri
- Her 16 basamaktan sonra sahanlık zorunludur.
- Sahanlık derinliği en az 1,20 m olmalıdır.
- Dönüşlü merdivenlerde sahanlık genişliği, kol genişliğinden az olamaz.
- Kapı veya pencere açılıyorsa, sahanlıkta açılım alanı dahil edilmelidir.
5. Merdiven Korkulukları
Merdivenlerde kullanılacak korkuluklar, Korkuluk Yüksekliği ve Boşluk Standartları yazısında belirtilen ölçülere uygun olmalıdır:
- Yükseklik: Minimum 1,10 m
- Alt boşluk: Maksimum 10 cm
- Dikey aralık: Maksimum 10 cm
- Malzeme: Kırılmaz ve taşıyıcı nitelikte çelik, ferforje veya paslanmaz sistemler.
6. Malzeme, Güvenlik ve Kaymazlık Standartları
- Basamak kaplaması: Kaymaz (R10–R13 sınıfı) zemin malzemeleri kullanılmalı.
- Ahşap merdivenlerde: Basamak kalınlığı en az 4 cm, sarsıntı yapmayacak rijit ankraj tercih edilir.
- Betonarme merdivenlerde: Kenar kirişlerine oturan kollar, eğilme ve burulmaya karşı demir donatı ile güçlendirilmelidir.
- Aydınlatma: 10 lux’tan az olmamalı; her sahanlıkta otomatik aydınlatma önerilir.
7. Uygulama ve Teknik Detaylar
7.1. Betonarme Uygulamalarda
- İmalat öncesi proje kontrolleri, kat kotu ve tavan yüksekliği üzerinden hesaplanmalıdır.
- Basamak kalıbı çiziminde formül: Basamak sayısı = (kat yüksekliği ÷ basamak yüksekliği).
- Son basamak, döşeme kotuyla tam aynı hizada bitirilmelidir (en sık yapılan hata budur).
7.2. Metal veya Prefabrik Merdivenlerde
- Rijit çerçeve sistem kullanılmalı, basamaklar taşıyıcı kollarla kaynaklanmalıdır.
- Merdiven kolu boyunca titreşim kontrolü için orta destek kullanılabilir.
- Korkuluk bağlantı plakaları en az 8 mm olmalı, M10 veya M12 civata ile sabitlenmelidir.
7.3. Ergonomi ve Konfor
- Basamak yüksekliği her katta eşit olmalıdır; fark 5 mm’yi geçmemelidir.
- İniş–çıkış yönü genişliği kullanıcı yoğunluğuna göre planlanmalıdır.
- Görme engelli kullanıcılar için ilk ve son basamakta kontrast renk kullanılmalıdır.
7.4. Bakım ve Kontrol
- Kaymaz yüzeyler yılda bir kontrol edilmeli; gevşemiş basamaklar onarılmalıdır.
- Ahşap basamaklarda çatlak ve gıcırtı kontrolü yapılmalı.
- Korkuluk bağlantıları pas veya gevşeme açısından her 6 ayda bir kontrol edilmelidir.
8. Engelli Erişimi ve Rampa Bağlantısı
Engelli kullanıcılar için rampalar ve merdivenler birlikte değerlendirilmelidir.
Rampa eğimleri ve korkuluk yükseklikleri için bkz.
Engelli Rampası Eğim Oranı ve TS 9111 Kriterleri.